Przejdź do treści

Dziennik wiadomości z całej Polski

niedziela, 22 listopada 2026
Samorządy

Miejska wyspa ciepła i ulewy. Jak przygotować miasto na oba zagrożenia?

Drzewa, przepuszczalne nawierzchnie i retencja mogą jednocześnie ograniczać upał oraz odpływ po ulewie. Wyjaśniamy, jak działają i dlaczego potrzebują dobrego projektu, utrzymania oraz planu na nadmiar wody.

Miejska wyspa ciepła i ulewy. Jak przygotować miasto na oba zagrożenia?
Miejska wyspa ciepła i ulewy. Jak przygotować miasto na oba zagrożenia?

Dlaczego ten sam plac przegrzewa się i podtapia?

Nagrzany parking i zalana po burzy ulica mogą być skutkiem tej samej decyzji przestrzennej: zastąpienia gleby oraz roślin szczelną nawierzchnią. Podczas słonecznej pogody taka przestrzeń magazynuje energię, a podczas deszczu utrudnia wodzie wsiąkanie. Dlatego ochronę przed upałem i podtopieniami warto projektować razem. Europejska platforma Climate-ADAPT wskazuje drzewa, parki, zielone dachy, odtwarzane cieki i zrównoważone odwodnienie jako rozwiązania przynoszące kilka korzyści jednocześnie. [1]
Nie oznacza to jednak, że kilka nowych rabat rozwiąże problem całej dzielnicy. Miasto potrzebuje połączonych działań: od ochrony istniejącej zieleni, przez zmianę sposobu zagospodarowania deszczówki, po przygotowanie infrastruktury i służb na przekroczenie zwykłych warunków pracy. W praktyce trzeba odpowiedzieć na dwa bardzo konkretne pytania. Gdzie człowiek znajdzie cień w najgorętszej porze dnia? Dokąd popłynie woda, kiedy nie zmieści się już w urządzeniach odwadniających?

Miejska wyspa ciepła: energia zostaje między budynkami

Miejska wyspa ciepła to obszar cieplejszy od otoczenia wskutek cech zabudowy i sposobu użytkowania terenu. Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska, EPA, opisuje kilka nakładających się przyczyn. Budynki, drogi i dachy pochłaniają oraz później oddają energię słoneczną. Ubytek roślinności ogranicza cień i parowanie. Układ wysokich budynków może utrudniać przewietrzanie, a transport, przemysł i urządzenia klimatyzacyjne dostarczają dodatkowego ciepła. [2]
To tłumaczy, dlaczego kłopot nie znika automatycznie po zachodzie słońca. Nagrzane materiały stopniowo uwalniają energię, więc noc nie przynosi takiej ulgi jak na sąsiednim, mniej zabudowanym terenie. Jednocześnie wewnątrz miasta istnieją duże różnice: zacieniony skwer i rozległy parking nie tworzą tych samych warunków, choć dzieli je zaledwie skrzyżowanie. Siła zjawiska zależy również od pogody, wiatru i lokalnej geografii. [2]
Miejska wyspa ciepła i globalne ocieplenie opisują różne skale problemu. Pierwsza dotyczy lokalnego bilansu energii i kontrastu między miejscami. Ocieplenie klimatu zmienia szersze warunki, w których funkcjonuje miasto. Rozbudowa zacienienia może poprawić lokalny komfort, ale sama nie zastępuje ograniczania emisji gazów cieplarnianych.

Temperatura asfaltu nie jest temperaturą powietrza

Mapa termiczna pokazująca bardzo gorące dachy bywa sugestywna, lecz wymaga prawidłowego odczytania. EPA odróżnia pomiary temperatury powierzchni od temperatury powietrza. Obraz satelitarny dobrze ujawnia różnice pomiędzy dachami, jezdniami i zielenią. Nie jest jednak bezpośrednim zapisem tego, co pokaże osłonięty termometr meteorologiczny na wysokości człowieka. [3]
Cel pomiarów powinien wynikać z problemu. Jeśli chodzi o zdrowie mieszkańców, potrzebna jest wiedza o warunkach w miejscach ich przebywania. Jeśli analizuje się zużycie energii przez zabudowę, przydatne będzie inne rozmieszczenie obserwacji. Ważne są też pora dnia i sezon: pojedynczy obraz z gorącego popołudnia nie opisuje całej nocy ani całego lata. [3]
Praktyczny wniosek dla samorządu jest prosty: przed inwestycją należy ustalić, jaki efekt ma być oceniany. Chłodniejsza powierzchnia dachu, niższa temperatura powietrza i większa dostępność cienia to różne wyniki. Dobre sprawozdanie nie powinno przedstawiać ich zamiennie. Najbardziej użyteczne porównanie pokazuje, co zmieniło się w miejscu codziennego korzystania z przestrzeni, w porównywalnych warunkach pogodowych.

Ulewa może zalać dzielnicę bez wylania rzeki

Podtopienie po intensywnym deszczu nie wymaga wezbrania pobliskiej rzeki. EPA rozróżnia zalania lokalne, związane z przekroczeniem możliwości odwodnienia, oraz powodzie rzeczne, kiedy przepływ przekracza pojemność koryta. To istotne rozróżnienie: ochrona nabrzeża nie rozwiąże automatycznie problemu wody zbierającej się w obniżeniu ulicy kilka kilometrów dalej. [4]
Na powierzchniach uszczelnionych woda szybko staje się odpływem. Jeżeli jednocześnie spływa z wielu dachów i parkingów, obciąża wspólną sieć. Pomocne jest zarówno ograniczenie ilości odpływającej wody, jak i jego spowolnienie. Zbiorniki, rozwiązania infiltracyjne i roślinne mogą zmniejszać obciążenie przewodów, ale ich dobór wymaga uwzględnienia całego obszaru zasilającego dany punkt. EPA wskazuje modelowanie hydrologiczne i hydrauliczne jako narzędzia do porównywania wariantów zielonej oraz technicznej infrastruktury. [4]
W ocenie konkretnego miejsca liczy się więc więcej niż średnia roczna suma opadów. Znaczenie ma to, jak szybko pada deszcz, skąd dopływa woda i jaką drogę ma do dyspozycji. Studium obejmujące wyłącznie granice remontowanego placu może przeoczyć odpływ z sąsiednich ulic.

Drzewa chłodzą na dwa sposoby

Pierwszy mechanizm można zobaczyć bez przyrządów: korona osłania nawierzchnię, elewację i człowieka przed bezpośrednim słońcem. Drugi to ewapotranspiracja, czyli łączne parowanie z podłoża i oddawanie wody przez rośliny. Parowanie wymaga energii, dzięki czemu uczestniczy w chłodzeniu otoczenia. EPA opisuje również rolę drzew w przechwytywaniu opadu i ograniczaniu spływu. [5]
Samo zestawienie liczby posadzonych sadzonek nie odpowiada jednak na pytanie o komfort na ulicy. Dla osoby czekającej na autobus znaczenie ma rzeczywiste położenie cienia względem przystanku, a dla mieszkańców budynku - względem nasłonecznionych okien. Z tych mechanizmów wynika, że miejsce nasadzenia jest równie istotne jak sama obecność zieleni. Drzewo na odległym pasie terenu nie zastąpi osłony nad codzienną trasą pieszą.
Nie ma też podstaw, by każdemu projektowi przypisywać identyczne obniżenie temperatury. Wyniki badań zależą od warunków, skali oraz tego, czy mierzono powietrze, powierzchnię czy warunki odczuwane przez ludzi. Korzyści warto opisywać adekwatnie do projektu: zacienienie konkretnego przejścia jest bardziej czytelną obietnicą niż dowolna, niesprawdzona liczba stopni dla całej dzielnicy.

Deszczówka jako zasób: od budynku do zlewni

Climate-ADAPT opisuje podejście Water Sensitive Urban Design, czyli projektowanie miasta z uwzględnieniem obiegu wody. Woda nie jest w nim wyłącznie odpadem do szybkiego usunięcia. Planowanie obejmuje opad, odpływ, suszę, parowanie, jakość wody i możliwości ponownego wykorzystania. Zasady te można stosować w pojedynczym budynku, osiedlu i całym mieście. [6]
To zmienia kolejność podejmowania decyzji. Zamiast urządzać plac, a dopiero później szukać miejsca na odwodnienie, od początku analizuje się kierunki przepływu, powierzchnie przepuszczalne i przestrzeń na czasowe magazynowanie. Zrównoważone systemy odwodnienia mają naśladować elementy naturalnego odpływu. Mogą wykorzystywać między innymi nawierzchnie przepuszczalne, zagłębienia terenowe, dachy roślinne i zbiorniki. [6]
Ważną konsekwencją jest potrzeba współpracy między zarządcą drogi, planistami, właścicielami budynków i podmiotami gospodarującymi wodą. Deszcz nie respektuje granic administracyjnych działek. Rozwiązanie korzystne dla jednego obiektu może być kłopotliwe dla kolejnego, jeśli po prostu przyspiesza przekazanie mu całego odpływu. Dlatego projektowanie powinno obejmować powiązania, a nie tylko katalog pojedynczych urządzeń.

Ogród deszczowy musi rzeczywiście otrzymywać wodę

Ogród deszczowy to płytkie, obsadzone roślinami zagłębienie przyjmujące spływ. EPA odróżnia prostsze ogrody deszczowe od bardziej technicznie zaprojektowanych obszarów bioretencji. W obu przypadkach znaczenie ma układ warstw i sposób przeprowadzenia wody. Może ona wsiąkać w grunt albo odpływać przez drenaż po przejściu przez odpowiednie podłoże. [7]
Podobną rolę pełnią roślinne niecki i rowy, które spowalniają przepływ oraz uczestniczą w oczyszczaniu spływu. Rozwiązania te mają konkretną funkcję hydrauliczną. Rabata otoczona wysokim, szczelnym krawężnikiem nie zaczyna przyjmować deszczówki z chodnika tylko dlatego, że nazwano ją ogrodem deszczowym. Liczy się doprowadzenie wody, pojemność i dalsza droga odpływu. [7]
To dobry przykład różnicy między dekoracją a infrastrukturą. Podczas odbioru inwestycji można ocenić nie tylko wygląd nasadzeń, lecz również to, czy przewidziany spływ dociera we właściwe miejsce. Pytanie o działanie po deszczu jest równie zasadne jak pytanie o wygląd w dniu otwarcia. Wymagania techniczne trzeba dostosować do konkretnego gruntu i otoczenia, zamiast kopiować wymiary z przypadkowej realizacji.

Retencja nie zwalnia z troski o jakość wody

Woda spływająca z ulic nie jest tym samym co czysta woda w butelce. EPA wymienia śmieci, bakterie, metale ciężkie i inne zanieczyszczenia, które mogą trafiać ze spływem do odbiorników. Zielona infrastruktura wykorzystuje między innymi filtrację, infiltrację i ewapotranspirację do zagospodarowania opadu w pobliżu miejsca, w którym spadł. [8]
Wynika z tego ważne ograniczenie: projektu nie należy oceniać wyłącznie według liczby zatrzymanych metrów sześciennych. Równie istotne jest to, skąd woda pochodzi i dokąd trafia. Chodnik, dach i intensywnie użytkowany parking mogą wymagać odmiennych rozwiązań. Zatrzymanie spływu powinno poprawiać gospodarowanie wodą, bez bezrefleksyjnego przenoszenia zanieczyszczeń w inne miejsce.

Zapas na suszę i wolne miejsce na kolejną ulewę

Zbieranie deszczówki może ograniczać zużycie wody pitnej do podlewania. EPA wskazuje beczki, cysterny i większe zbiorniki jako sposoby tworzenia rezerwy do zastosowań niewymagających jakości wody pitnej. Opisuje też dobór roślin odpornych na niedobór wody oraz dopasowanie infiltracji do lokalnej gleby, nachylenia i użytkowania terenu. Rozsączanie dużych ilości wody w miejscach zanieczyszczonych lub na stromych zboczach wymaga szczególnej ostrożności. [9]
Między funkcją zapasu i ochrony przed opadem istnieje jednak napięcie, które łatwo zrozumieć na przykładzie. Pełny zbiornik daje wodę do późniejszego wykorzystania, lecz nie ma już wolnej pojemności na następny deszcz. Nie jest to wada samej retencji, tylko zadanie dla sposobu jej użytkowania. Projekt powinien określać, jak utrzymywana będzie potrzebna rezerwa miejsca i co stanie się po jej wyczerpaniu.
Podobnie roślinność warto planować z myślą o suchych tygodniach, a nie jedynie o ulewach. Wybór nasadzeń oraz źródła podlewania należy do tej samej rozmowy co dobór pojemności zbiorników. Inaczej rozwiązanie reklamowane jako samowystarczalne może wymagać intensywnej obsługi, której nie uwzględniono w budżecie.

Ile wody spada na dach? Prosty rachunek

Wyobraźmy sobie hipotetyczny dach o powierzchni rzutu poziomego 1000 metrów kwadratowych i opad o wysokości 20 milimetrów. Jeden milimetr opadu odpowiada jednemu litrowi na metr kwadratowy. Rachunek daje więc 20 000 litrów, czyli 20 metrów sześciennych wody padającej na tę powierzchnię. To przykład obliczeniowy, a nie opis rzeczywistej ulewy w konkretnym mieście.
Jeżeli obok stoi pusty zbiornik o pojemności 5 metrów sześciennych, mieści jedną czwartą tej hipotetycznej objętości. Nie znaczy to jeszcze, że dokładnie tyle przechwyci. Znaczenie mają straty, sposób doprowadzenia deszczówki i to, czy zbiornik był faktycznie pusty. Obliczenie pokazuje natomiast skalę: niewielki pojemnik i duży dach nie tworzą automatycznie zabezpieczenia na każdy deszcz.
Takie mnożenie nie zastępuje projektu odwodnienia. Dwa opady o tej samej sumie mogą mieć inną intensywność, więc w odmienny sposób obciążać przewody i wpusty. Do doboru urządzeń potrzebne są dane o przebiegu opadu, zlewni i warunkach miejscowych. Rachunek jest dobrym początkiem rozmowy z projektantem, ale nie powinien służyć do samodzielnego ogłaszania, że budynek stał się odporny na podtopienia.

Dach może odbijać energię zamiast ją magazynować

Chłodny dach, określany jako cool roof, ma ograniczać pochłanianie i przekazywanie ciepła w głąb budynku. EPA wskazuje przede wszystkim wysoką zdolność odbijania promieniowania słonecznego, czyli albedo, oraz zdolność oddawania pochłoniętej energii. Do takich rozwiązań należą odpowiednio dobrane powłoki, membrany i pokrycia dachowe. [10]
To inne narzędzie niż posadzenie drzewa. Dach oddziałuje bezpośrednio na budynek i jego bilans cieplny, natomiast korona może osłaniać użytkowników chodnika. Zależnie od celu oba działania mogą się uzupełniać. Nie warto oceniać ich jedną miarą ani traktować jako zamienników we wszystkich sytuacjach.
EPA zwraca również uwagę na zróżnicowanie kosztów produktów i potrzebę utrzymania właściwości powierzchni, w tym jej czystości. [10] W praktyce oznacza to konieczność oceny konkretnego pokrycia, a nie samego koloru na wizualizacji. Decyzję najlepiej powiązać z remontem oraz oceną całego budynku. Powłoka dachowa może być elementem adaptacji, ale nie jest dowodem rozwiązania problemu przegrzania każdego pomieszczenia.

Zielony dach łączy funkcje, ale potrzebuje projektu

Dach roślinny składa się z warstwy wegetacyjnej i podłoża oraz elementów chroniących konstrukcję, odprowadzających wodę i ograniczających uszkodzenia korzeniami. EPA rozróżnia lżejsze, prostsze dachy ekstensywne oraz bardziej rozbudowane dachy intensywne, które mogą przypominać dostępny ogród. Te drugie wymagają większego wsparcia konstrukcyjnego i bardziej intensywnego utrzymania. [11]
Roślinność pomaga ograniczać nagrzewanie, a układ dachu może zatrzymywać i opóźniać odpływ deszczówki. To przykład rozwiązania odpowiadającego na oba problemy jednocześnie. Nie uprawnia jednak do traktowania każdego dachu roślinnego jako zbiornika o jednakowej pojemności. Konkretna konstrukcja i przewidziane warunki użytkowania mają znaczenie. [11]
Dla właściciela istniejącego budynku pierwszym krokiem nie powinien być zakup roślin. Potrzebna jest ocena możliwości technicznych i zakresu przebudowy. Ogród na dachu ma sens wtedy, gdy cały układ może bezpiecznie działać i być utrzymywany. Jego korzyści dla budynku nie oznaczają również, że zastąpi ogólnodostępny cień na poziomie ulicy.

Nawierzchnia przepuszczalna i chłodna to różne cechy

EPA zalicza do chłodnych nawierzchni materiały, które odbijają więcej energii słonecznej, zwiększają parowanie lub są inaczej modyfikowane, aby pozostawać chłodniejsze od konwencjonalnych. Przepuszczalność jest jedną z możliwych cech, lecz nie synonimem całej kategorii. Istnieją również chłodne nawierzchnie nieprzepuszczalne. [12]
Z perspektywy remontu parkingu trzeba więc osobno pytać o zachowanie podczas upału i podczas deszczu. Sam jasny wygląd nie dowodzi możliwości wsiąkania, a ażurowy wzór nie mówi jeszcze, jaki będzie efekt cieplny. Porównanie ofert powinno obejmować parametry i cały zaprojektowany układ, nie tylko nazwę handlową.
EPA podkreśla zależność kosztów od lokalnych warunków, podłoża, obciążeń ruchem i oczekiwanej trwałości. [12] Dlatego katalogowy koszt metra kwadratowego to zaledwie część oceny. Użyteczny wariant musi pasować do funkcji miejsca: inne wymagania ma spokojny dziedziniec, a inne powierzchnia intensywnie eksploatowana przez pojazdy.

Lekcja Kopenhagi: zaplanować drogę nadmiaru wody

W publikacji Climate-ADAPT z 2018 roku opisano kopenhaski Cloudburst Management Plan jako połączenie infrastruktury podziemnej z rozwiązaniami na powierzchni. Wśród elementów wymieniono drogi odprowadzające wodę, przestrzenie do czasowego magazynowania oraz zielone ulice spowalniające spływ. Park może w takim układzie pełnić inną funkcję na co dzień, a inną podczas wyjątkowo silnego opadu. [13]
Istotą przykładu nie jest gotowy przepis na każdą polską dzielnicę. Jest nią jawne uwzględnienie sytuacji, w której nadmiar wody musi znaleźć przestrzeń poza zwykłym odwodnieniem. Dokument przedstawia plan i jego ówczesne założenia; nie stanowi potwierdzenia, że wszystkie opisane przedsięwzięcia są już ukończone. [13]
Wnioskiem projektowym jest potrzeba myślenia o bezpiecznej drodze przelewu. Jeżeli zbiornik albo zagłębienie się wypełni, dalszy przepływ nie powinien być niespodzianką. Teren przeznaczony do okresowego przyjęcia wody wymaga też odpowiednich zasad użytkowania. Nie wystarczy pozostawić przypadkowego dołu i nazwać go przestrzenią retencyjną.

Utrzymanie zaczyna się przed otwarciem inwestycji

Zielona infrastruktura wymaga obsługi tak samo jak techniczna. EPA wymienia przeglądy, usuwanie osadów i śmieci, pielęgnację roślin, naprawę erozji, udrażnianie oraz czyszczenie materiałów przepuszczalnych. Już podczas budowy znaczenie ma ochrona podłoża przed zagęszczeniem i zamuleniem. Źle wykonany element może nie osiągnąć zamierzonej funkcji mimo poprawnego pomysłu. [14]
Plan utrzymania powinien wskazywać zadania, częstotliwość kontroli i odpowiedzialne osoby lub podmioty. EPA zaleca również uwzględnianie kwalifikacji wykonawców oraz procedur reagowania na uszkodzenia wykraczające poza zwykłą pielęgnację. [14] To szczególnie ważne na styku kompetencji: obiekt może wyglądać jak zieleń, a jednocześnie być częścią odwodnienia drogi.
Z tego powodu koszt inwestycji warto rozpatrywać przez cały okres użytkowania. Pytanie o to, kto wyczyści dopływ po sezonie, nie jest drobiazgiem organizacyjnym. Dotyczy zachowania podstawowej funkcji. Dobrze zaplanowane finansowanie obejmuje nie tylko wykonanie, lecz również utrzymanie działania w kolejnych latach.

Plan adaptacji powinien kończyć się sprawdzalnym efektem

W analizie krajowych działań adaptacyjnych opartej na raportowaniu za 2025 rok EEA wskazuje powtarzające się bariery: braki danych, niejasny podział ról, ograniczone finansowanie i niedostateczne możliwości lokalne. Agencja podkreśla również trudności z oceną, czy wdrażane działania rzeczywiście zmniejszają ryzyko. Samo istnienie polityki adaptacji nie jest więc wystarczającą miarą skuteczności. [15]
Na poziomie osiedla sensowne wskaźniki mogą dotyczyć dostępności cienia na uczęszczanej trasie, działania odpływu podczas obserwowanych opadów czy zachowania roślin po suchym sezonie. To przykłady sposobu myślenia o ocenie, a nie uniwersalny zestaw obowiązkowych norm. Wskaźnik powinien odpowiadać celowi danego zadania.
Warto też oddzielać wykonanie od rezultatu. Liczba zamontowanych urządzeń mówi o zakończonych pracach. Informacja o ich funkcjonowaniu mówi o uzyskanej ochronie. Obie są potrzebne, ale dopiero druga pozwala korygować kolejne projekty i wydawać pieniądze z większą wiedzą o skutkach.

Kogo ma chronić przebudowana ulica?

Europejskie Obserwatorium Klimatu i Zdrowia wskazuje, że zdrowie powinno być częścią planowania adaptacji, zagospodarowania przestrzennego, mieszkalnictwa i reagowania kryzysowego. Zieleń oraz rozwiązania wodne mają znaczenie wtedy, gdy docierają do potrzebujących mieszkańców. Ochrona obejmuje również ostrzeganie połączone z konkretnymi działaniami oraz przygotowanie na zdrowotne skutki powodzi. [16]
To prowadzi do bardzo praktycznej oceny priorytetów. Efektowny skwer nie musi być najpilniejszym zadaniem, jeśli codzienna droga do przychodni, szkoły lub przystanku pozostaje pozbawiona osłony. Rozmowa z mieszkańcami może ujawnić miejsca pomijane w statystyce powierzchni zielonych: odcinek, którego nie da się ominąć, albo punkt, w którym po deszczu przerywa się jedyna wygodna trasa.
Climate-ADAPT podkreśla rolę trwałego finansowania, zaangażowania mieszkańców i decyzji opartych na wiedzy. [1] Miasto lepiej przygotowane na upał i ulewę powstaje wtedy, gdy te zasady przekładają się na konkret: cień tam, gdzie ludzie się poruszają, przestrzeń na wodę tam, gdzie rzeczywiście spływa, oraz jasno przypisaną odpowiedzialność za działanie obu rozwiązań.

ŹRÓDŁA I MATERIAŁY

Na czym opieramy ten materiał

  1. Climate-ADAPT: Urban
  2. EPA: What Are Heat Islands?
  3. EPA: Measuring Heat Islands
  4. EPA: Mitigate Flooding
  5. EPA: Benefits of Trees and Vegetation
  6. Climate-ADAPT: Water sensitive urban and building design
  7. EPA: Types of Green Infrastructure
  8. EPA: About Green Infrastructure
  9. EPA: Prepare for Drought
  10. EPA: Using Cool Roofs to Reduce Heat Islands
  11. EPA: Using Green Roofs to Reduce Heat Islands
  12. EPA: Using Cool Pavements to Reduce Heat Islands
  13. EEA: Climate-ADAPT - 10 case studies, 2018, s. 11-12: Kopenhaga
  14. EPA: Green Infrastructure Installation, Operation, and Maintenance
  15. EEA: From adaptation planning to action: Insights into progress and challenges across Europe
  16. European Climate and Health Observatory: Integrating health into climate adaptation at the subnational level

AUTOR ARTYKUŁU

Marek

ROZKMIN.TO

Najnowsze artykuły