Przejdź do treści

Dziennik wiadomości z całej Polski

niedziela, 22 listopada 2026
Nauka

Gwiazda udawała supernową. Chandra znalazła źródło jej wybuchów

AT 2016blu rozjaśnia się co około 113 dni, lecz nie ginie jak supernowa. Obserwacje Chandry wskazują na ukrytego, zwartego towarzysza.

Gwiazda udawała supernową. Chandra znalazła źródło jej wybuchów
Gwiazda udawała supernową. Chandra znalazła źródło jej wybuchów

Rozbłysk, który nie kończy historii gwiazdy

Supernowa kojarzy się z finałem życia masywnej gwiazdy: gwałtownym rozbłyskiem, po którym dawna gwiazda nie pozostaje już sobą. AT 2016blu zachowuje się inaczej. Jej jasność skacze tak mocno, że zjawiska przypominają eksplozje supernowych, ale obiekt regularnie wraca do wcześniejszego stanu. Dlatego astronomowie mówią o niej „oszuście supernowej” - supernova impostor. Nowe obserwacje rentgenowskie NASA wskazują, że za cyklicznymi wybuchami stoi niewidoczny towarzysz. [1]
AT 2016blu leży w spiralnej galaktyce NGC 4559, około 30 mln lat świetlnych od Ziemi. Sama gwiazda jest olbrzymem: jej masa wynosi co najmniej 33 masy Słońca. Należy do klasy jasnych niebieskich zmiennych - gorących, masywnych gwiazd, których blask potrafi się zmieniać. W tym przypadku zmiany są jednak wyjątkowo gwałtowne i powtarzalne. [1]

Rytm co 113 dni

Między 2012 a 2026 r. astronomowie zarejestrowali co najmniej 27 optycznych rozbłysków AT 2016blu. Pojawiały się mniej więcej co 113 dni, czyli około trzy razy w roku. Taka regularność była ważną wskazówką: zamiast pojedynczej katastrofy trzeba było szukać procesu, który powraca wraz z ruchem obiektów po wspólnej orbicie. Przez 15 lat obserwowano, jak gwiazda raz jaśnieje, a potem słabnie, bez jasnej odpowiedzi na pytanie o przyczynę. [1]
Przełom przyniosły dane z obserwatorium Chandra, zebrane w odpowiednim momencie - podczas aktywnego rozbłysku. Ten teleskop rentgenowski potrafił rozdzielić sygnał AT 2016blu od innego, pobliskiego jasnego źródła promieniowania X. Było to kluczowe, bo właśnie promieniowanie rentgenowskie miało pokazać, co dzieje się najbliżej ukrytego partnera gwiazdy. [1]

Ukryty partner kradnie materię

Według opisu NASA towarzyszem AT 2016blu jest najprawdopodobniej czarna dziura o masie gwiazdowej albo gwiazda neutronowa - niezwykle gęste pozostałości po masywnych gwiazdach. Oba ciała krążą po wydłużonej, owalnej orbicie. Gdy zbliżają się do siebie, część materii wyrzuconej przez dużą gwiazdę zostaje przechwycona przez zwartego sąsiada. To właśnie ten cykliczny transfer materii najlepiej wyjaśnia okresowe erupcje. [1]
Przechwycony gaz nie znika od razu. Krąży bardzo szybko w pobliżu zwartego obiektu, nagrzewa się i zaczyna silnie świecić w promieniach X. Gęsty gaz otaczający układ pochłania część tej energii, ogrzewa się, a następnie świeci w zakresie widzialnym. Z perspektywy obserwatora wygląda to jak nagły rozbłysk gwiazdy. Nie jest to jednak samodestrukcja AT 2016blu, lecz efekt zasilania niewidocznego kompaktowego partnera. [1]

Sto razy jaśniej w promieniach X

Dane Chandry z marca 2026 r. pokazały, że podczas aktywnej fazy AT 2016blu była w promieniowaniu X co najmniej 100 razy jaśniejsza niż na zdjęciach z lat 2001-2002, wykonanych przed pierwszym zaobserwowanym rozbłyskiem z 2012 r. Wynik wspiera scenariusz akrecji, czyli opadania materii na gwiazdę neutronową lub czarną dziurę. Obiekt jest też dostatecznie jasny w promieniach X, by zaliczać go do kandydatów na ultrajasne źródła rentgenowskie. [1]
Takie źródła należą do rzadkich i wciąż nie do końca wyjaśnionych. NASA zaznacza, że część może zawierać gwiazdy neutronowe, a część czarne dziury. Nowe obserwacje sugerują możliwy związek między ultrajasnymi źródłami rentgenowskimi a gwałtownymi erupcjami obserwowanymi u gwiazd podobnych do AT 2016blu. Łączy je także duża zmienność jasności rentgenowskiej. [1]

Dlaczego to odkrycie jest ważne

AT 2016blu jest pierwszym przedstawicielem tej klasy eruptujących gwiazd wykrytym w promieniach X i pierwszym, dla którego znaleziono towarzysza będącego czarną dziurą albo gwiazdą neutronową. To nie oznacza, że wszystkie podobne rozbłyski mają identyczne źródło. Dostarcza jednak konkretnego mechanizmu, który można sprawdzać w kolejnych układach: masywna gwiazda, zwarty partner, okresowe zbliżenia i materia rozgrzewająca się do emisji rentgenowskiej. [1]
Odkrycie może też pomóc w badaniu gwiazd, których jasność zmienia się przed prawdziwą supernową. Astronomowie podejrzewają, że część takiego zachowania może wynikać z układów, w których masywna gwiazda krąży z obiektem zwartym albo inną wielką gwiazdą. W przypadku AT 2016blu zagadka nie polegała więc na tym, dlaczego gwiazda „przeżywa” supernowe. Chodziło o to, że nie była to supernowa - lecz powtarzalna kosmiczna interakcja w ciasnym układzie podwójnym. [1]

ŹRÓDŁA I MATERIAŁY

Na czym opieramy ten materiał

  1. NASA, NASA’s Chandra Finds Source of Star’s Mysterious Outbursts

AUTOR ARTYKUŁU

Redakcja rozkmin.to

Profil redakcyjny przeznaczony do przykładowych materiałów demonstracyjnych.

ROZKMIN.TO

Najnowsze artykuły